اينجا بي بي سي! از شهر شما چه خبر؟! آسيب شناسي رشد
شايعات و نقش رسانه هاي داخلي و خارجي - بخش اول

پريسا جلالي
- برنامه بعدي چيه؟ ديروز همانطور كه گفتيد به خيابون رفتيم و كلي شعار داديم.
- امروز وقتي كه جمعيت زيادي به خيابون اومد به مغازه ها حمله كنيد، شيشه بانك ها و مراكز عمومي رو بشكنيد، اگه مي تونيد آتيش زدن پمپ بنزين رو در دستور كار خودتون قرار بديد، شب ها هم جمع شويد روي پشت بام ها و الله اكبر بگيد!
- آخه...!؟
- آخه نداره، اين شما هستيد كه بايد از اين فرصت مناسب به بهترين شكل ممكن استفاده كنيد، ما هم هواي شما رو داريم!
بخشي از مكالمات تلفني يكي از عناصر وابسته به شبكه هاي ضدانقلاب در ايران را خوانديد كه از سوي عوامل اصلي اغتشاشات در خارج از كشور هدايت و رهبري مي شد.
مكالمات مجري شبكه هاي ماهواره اي بي بي سي و صداي آمريكا و ديگر رسانه هاي خارجي با مخاطبان جعلي كه خط هاي اين شبكه ها را اشغال كرده اند و همگي متفق القولند كه شهرهاي ايران زيرگام هاي مردم! به لرزه افتاده، اين مسايل نه تنها موضوع جديد نيست بلكه طي سه دهه اخير و با وقوع هر اتفاقي به موضوعي تكراري تبديل شده و ساكنان شهرهاي نام برده در اين شبكه ها را به خنده وا مي دارد.
با برپايي انتخابات رياست جمهوري و شايعه توهم تقلب در روند شمارش آراء اغتشاشات در برخي مناطق تهران رخ داد تا اينكه علاوه بر خسارات جاني، خسارات مالي چند ميلياردي به مبلمان شهري، احساس ناامني و اضطراب در ميان مردم و غيره روي داد. اين اتفاقات كه تنها مختص برخي خيابان هاي تهران بود بعضا در رسانه هاي خارجي با رشدي قارچ گونه مواجه گرديد.
شكل گيري شايعات و اخبار ضد و نقيض در اين ميان ذهن افكار عمومي را نشانه رفت تا به درگيري و اغتشاش بيشتر دامن بزند. شايعاتي از قبيل
ضرب و شتم زن بارداري توسط نيروهاي پليس و كشته شدن جنين وي تا اسيدپاشي و كتك زدن مردم توسط بسيج و...
اما آنچه به انتشار اين اخبار جعلي كمك مي كرد ابزاري با عنوان رسانه بود. ابزار ارتباطي كه اين روزها زندگي تمامي مردم را در سطح جهان تسخير كرده است.
اغتشاشات اخير با «شايعه» كليد خورد
حميدرضا حاجي بابايي، عضو هيئت رئيسه مجلس شوراي اسلامي در گفت وگو با خبرنگار سرويس گزارش كيهان در همين رابطه مي گويد: «معمولا نتيجه انتخابات اقتدار ملي را رقم مي زند و اقتدار ملي هم اولين هديه اش به مردم امنيت ملي است. با توجه به مشاركت حداكثري مردم در انتخابات رياست جمهوري و راي بالايي كه ملت به نظام دادند اين موضوع براي دشمنان قابل هضم نبود، بنابراين تلاش كردند تا اولين ضربه شان كه همان امنيت ملي است را به جمهوري اسلامي وارد كنند.»
نماينده همدان با تاكيد بر عامل شايعه تقلب در انتخابات كه با هدف تضعيف امنيت ملي و تشويش اذهان عمومي به كار رفت، مي گويد: « رسانه هاي ضدانقلاب سلامت انتخابات را نشانه رفتند تا بدين ترتيب با تحريك برخي از مردم همچنين ساماندهي گروه هاي اغتشاش امنيت مردم را به خطر بياندازند. در اين راستا مردم ما طعمه كردارهاي ناشايست گروهي شدند تا كه امروز سران كشورهاي غربي از جمله صدراعظم آلمان و روساي آمريكا و فرانسه و انگليس به راحتي فرمان هايي عليه كشور صادركرده و مستقيم و غيرمستقيم به آشوبگران خط مي دهند.»
حاجي بابايي رسانه هاي خارجي را به دنبال فضاسازي و هرج و مرج در جامعه قلمداد كرده و در اين راستا معتقد است كه رسانه هاي داخل بايد فعال تر باشند و با اطلاع رساني به موقع اجازه ندهند شايعات جاي خود را در اذهان مردم بازكنند.
وي ضمن اشاره به لزوم هوشياري و بيداري مردم همچنين تسريع در مقابله با آشوبگران توسط نيروهاي امنيتي مي گويد: «اميدوارم هيئتي كه براي تفحص و بررسي از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي تشكيل شده و موظف به پيگيري اغتشاشات و درگيري در كوي و دانشگاه است به سرعت نتايج تحقيقات خود را اعلام كند تا با عاملان برخورد شود.»
انعكاس حق و باطل؛
تقابل رسانه هاي داخل و خارج
كارشناساني كه پيش از ايجاد رسانه ها، مهمترين ابزار انتقال شايعه را «زبان» به عنوان ابزار ارتباطي مستقيم مي دانستند امروزه مناسب ترين محيط شكل گيري و گسترش پديده شايعه را رسانه هاي گروهي معرفي مي كنند. اما ميزان موج سازي هر يك از خبرگزاري ها، مطبوعات همچنين سايت هاي خبري و وبلاگ ها درباره يك شايعه با يكديگر متفاوت است.
به اعتقاد يكي از كارشناسان حوزه خبر، خبرگزاري ها به دليل آنكه رتبه بالايي از نظر اصحاب رسانه دارند همچنين منبع خبري مهمي در كشورها به شمار مي روند اخباري را منعكس مي كنند كه سنديت داشته و معتبر باشد. اين مسئله در سايت هايي كه در فضاي وب ايجاد مي شوند رعايت نمي شود.
شريف زاده كارشناس علوم اجتماعي در گفت وگو با خبرنگار سرويس گزارش روز كيهان پيگيري خبر را توسط مراجع رسمي و ميزان اعتماد مسئولان و افكار عمومي به خبرگزاري ها علاوه بر جدي بودن فضاي خبري به همراه احساس تعهد و مسئوليت اجتماعي عامل مهمي در صحت و سقم اخبار خبرگزاري ها مي داند.
شريف زاده اضافه مي كند: «در خبرگزاري ها هميشه منبع خبر نقل مي شود حتي گاهي عبارت «يك منبع آگاه» كه بنا به مصلحت نام آن ذكر نشده به خبر سنديت مي دهد اما در وبلاگ ها و سايت هاي اينترنتي چنين تعهدي ديده نمي شود و صاحبان سايت ها گاهي اوقات به انعكاس اخبار و اطلاعاتي دست مي زنند كه حتي خودشان هم مي دانند كذب و دروغ است و نمي توان اين را به حساب غفلت آنها دانست بلكه حتماً سوءنيتي در اين خصوص دارند.
اين البته بدين مفهوم نيست كه خبرگزاري هاي مغرض در خارج از كشور چنين سياستي را دنبال كنند. چرا كه در اصل هدف تشكيل برخي خبرگزاري ها و ايستگاه هاي خبرپراكني خارجي خبرسازي جعلي و دروغ به منظور تضعيف جايگاه نظام جمهوري اسلامي ايران و بدبيني و دلزدگي مردم از مسئولان است.»
شريف زاده مانور اين رسانه ها طي روزهاي اخير كه حتي ساعات كاري خود را افزايش داده و از تمام تلاش شان براي انتشار اخبار و اطلاعات خلاف واقع استفاده مي كنند را يكي از اين شواهد مي داند.
عوامل فتنأ خبري
حميدرضا مقدم فر مديرعامل خبرگزاري فارس در اين خصوص در گفتگو با خبرنگار سرويس گزارش كيهان شرايط كنوني و اغتشاشات اخير را «فتنه» مي داند كه ماهيت شرايط فتنه عدم تمايز ميان حق و باطل همچنين دوست و دشمن است. باتوجه به شرايط فتنه زماني مي توان حق را از باطل و دوست را از دشمن باز شناخت كه غبارها رفع و فضا شفاف شود.
وي اظهار مي كند: «رسانه ها مي توانند با اطلاع رساني شفاف به بسياري از شايعات كه برآمده از وضعيت فتنه است پايان دهند. تفاوت ميان رسانه هاي داخلي با غول هاي ارتباطي جهان در انعكاس حق و باطل است.»
مديرعامل خبرگزاري فارس رسانه هاي خارجي را نسبت به داخل ضعيف مي داند و اضافه مي كند. «رسانه هاي مكتوب و اينترنتي در كشور ما با غول هاي رسانه اي مثل بي بي سي و صداي آمريكا و غيره مواجه است كه با قدمت طولاني و اعتبارات و امكانات فوق العاده اي مشغول به فعاليت هستند اما احساس برتري رسانه هاي داخلي با آنها در انتشار اخبار واقعي توسط رسانه هاي داخلي نسبت به خبرهاي كذب و شايعه اي است كه بيگانگان منتشر مي كنند. در واقع آنها هميشه در تلاش هستند با اين نوع خبرها فضا را مسموم و آلوده كنند به همين منظور به باطل دامن مي زنند. آنها خانه اي عنكبوتي بنا كرده اند كه اگرچه خانه است اما سست بوده و فاقد مزيت پايداري رسانه هاي ايران است.»
مقدم فر تصريح مي كند: «در اين ميان نقش رسانه هاي مكتوب غيرقابل اغماض است. چرا كه اين روزها برخي روزنامه ها بناي عناد و مقابله با واقعيت را داشته و با انتشار برخي از اين شايعات سعي در ناامن نشان دادن فضا دارند همانطور كه پيش از انتخابات فضاي انتخابات را غبارآلود جلوه داده و از همان هنگام پيش فرض هاي تخلف در انتخابات را در ميان مردم ترويج مي كردند.»
كدام رسانه شايعه ساز است؟
برخي از كارشناسان در اين نظر مشتركند كه شايعه در موقعيت هايي رواج مي يابد كه مردم مشتاق خبر باشند ولي نتوانند آن را از منابع موثق دريافت كنند. در واقع اين رفتار بسيار طبيعي است كه هرگاه آدمها مشتاق خبرگيري درباره قضيه اي باشند به هر نوع ابزار كسب اطلاعات متوسل شده و به محض اطلاع، آن را در اختيار ديگران قرار مي دهند.
بنابراين نظر هر زمان در انعكاس و انتشار خبر تأخير صورت گيرد شايعه فوراً جاي آن را گرفته و حتي اگر بلافاصله اخبار از رسانه هاي معتبر نيز منعكس شود به طور حتم در كمرنگ كردن آثار منفي شايعه كارآمد نخواهد بود. براي دست يابي به نوعي ايمني در برابر شايعه، حضور مسئولان در ميان مردم، پرهيز از شعارهاي بدون عمل، ارائه به موقع خبر و سرعت در امر اطلاع رساني و رودررو با مردم سخن گفتن از جمله شيوه هايي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد.
مديرعامل خبرگزاري فارس در اين خصوص نظري مثبت دارد همانطور كه اطلاع رساني جامع و مانع را براي آحاد مردم و نخبگان ضروري دانسته و تصريح مي كند: «تلاش اصحاب رسانه انتشار اخبار به صورت لحظه اي و شفاف و روشن است اما با حدود مشخص و تا جايي كه به مصالح ملي ضربه نزند. اينكه حقايق زيادي پيرامون اغتشاشات اخير وجود دارد كه هنوز مردم در جريان آن قرار نگرفته اند اما اين بدان علت نيست كه نبايد مردم بدانند و يا اطلاع رساني با ضعف مواجه بوده است.»
مقدم فر اضافه مي كند: «بسياري از حوادث و اتفاقاتي كه رخ داده حكايت از دخالت دستگاه هاي خارجي و افراد در داخل دارد كه اميدوارم مسئولان قضايي كشور هر زمان صلاح ديدند اخبار آن را در اختيار رسانه ها قرار دهند تا رسانه مطابق مسئوليتي كه دارد آن را منتشر كند چون اين رويه موجب شفاف سازي و مهار غبارهاي موجود خواهد شد.»
دكتر سلطاني فر، يكي از ارتباط شناسان به نام، با اشاره به راه هاي انتقال شايعات در گذشته طي گفت وگويي معتقد است: «شايعات در گذشته به شكل زيرزميني مثل شب نامه ها و يا به شكل
سينه به سينه نقل مي شد ولي امروز اين شب نامه ها به شكل وبلاگ ها، سايت ها، ايميل ها و بعضاً اس ام اس ها منتقل مي شود كه به اين ترتيب با تكنولوژي جديد بسيار قوي تر و وسيع تر منتقل و منتشر مي شوند.»
دكتر عليزاده ديگر استاد دانشگاه در اين باره مي گويد: «فرمول شايعه به صورت (سرعت گردش شايعه=2 اهميت و نوع موضوع ضرب در اعتبار منبع) است چون موضوع و اعتبار منابع اهميت زيادي دارد و از آنجا كه گردش شايعه در جامعه با يك تصاعد هندسي صورت مي گيرد چنانچه اعتبار منبع يا موضوع قابليت تفكيك ميان واقعيت و خطا را نداشته باشد همچنين اطلاع رساني ناقص ميان مردم انجام شود با موجي از شايعات مواجه خواهد شد.»
همان نظري كه مقدم فر داشته و معتقد است با در اختيار گرفتن همه اخبار و اطلاعات توسط رسانه ها و انتشار به موقع آن نه تنها شايعات
ختم به خير خواهند شد بلكه ديگر شاهد شايعه هاي بزرگ كه آثار منفي آن متحمل آحاد مردم شود شكل نخواهد گرفت.